شمس الدين محمد بن محمود آملي
89
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى )
عظام ذو الكل مرتين است . همچو بعد يب ج و بعد ح ب و بعد داو ذو الكل و الخمس مانند يب د و بعد ط ح و بعد ج ا و ذو الكل و الاربع مانند بعد ح ج و ذو الكل مانند يب و و بعدى ه و بعد ح دو بعدد ب و بعد ب ا اما اوساط ذو الخمس بود مانند بعد يب ح و بعد ط و بعد ج ب و ذو الابع مانند يب ط و بعد ح و و بعد د ج ما بعد اينهمه صغار بود و آن را ابعاد لحنى خوانند و آن هم بر سه قسم بود : كبار لحنيات و اوساط لحنيات و صغار لحنيات . و در تحديد اين اقسام دو مذهب است يكى آنكه كبار لحنيات ابعادى بود كه چون هر يكيرا از ايشان از بعد ذو الاربع اسقاط كنند چنان كه كيفيت آن بعد از اين روشن گردد باقى كم از مسقط بود . پس كبار لحنيات سه بود : كل و ربع كل و خمس كل و سدس و اوساط لحنيات هر بعدى بود كه چون ضعف او را از ذو الاربع اسقاط كنند آنچه بماند كم از او بود يعنى از آن بعد نه از ضعف . پس ابعاد وسطى هم سه بود : كل و سبع و كل و ثمن كل و تسع ، و بعد ازين همه صغار لحنيات بود و آن هم سه قسم بود كبار صغار و اوساط صغار و صغار صغار اما كبار را هم بعدى بود كه چون ثلثه امثال او را از بعد ذو الاربع بيندازند باقى كمتر نفس آن بعد بود . پس كبار صغار چهار بعد بود كل و عشر ، كل و جز من احد عشر ، كل و جزء من اثنى عشر ، كل و جز و من ثلثه عشر و در شرفيه كل و جزء من اربعه عشر كل و جزء من خمسة عشر را نيز از كبار صغار شمردهاند و آن باطلست چه اربعه امثال هر يك از ايشانرا ذو الاربعة فصل مىتوان كرد . چنان كه ذكر آن ببايد و اما اوساط صغار هر بعدى بود كه چون اربعة امثال او را از ذوى الاربعه فصل كنند باقى كمتر از آن بود و آن سه بعد بود كل و جزء من اربعة عشر ، كل و جزء من خمسه عشر و كل و جزء من ستة عشر چه خمسة امثال كل و جزء من سبعة عشر و ماوراى آن از ذو الاربع فصل ميتوان كرد